Annabelle Despard

Foto: Portal Forlag

“Våren er en gammel mann” er Annabelle Despard si nyaste diktbok. Den førre boka, “Ved helt riktig nymåne”, skreiv eg om på nettstaden her. På denne “plassen” skal eg få sitere eit av dei første dikta i “Våren er en gammel snekker”. Annebelle Despard skriv på sin eigen likeframme gode måte:

Mitt liv filtrert gjennom kroppen    
ytrer seg som melk 
blod og andre væsker

Sjelen er inntil videre knyttet til meg
kan hende å spore i mønsteret
bloddråpene hekler seg imellom
i renningen der sener møter vev
der muskel føyes inn
og ben laftes til ben

Huden har dårlig hukommelse
Gutter eller menn
er uklare i konturene
som lå de under vann
gamle kjærtegn kraftløse
som stråler fra en hyttedusj
Men stikk av lengsel sitter
og hvordan solen brant
den pinsen jeg ble værende i byen
for å vente på en telefon

Baudelaire

Eit typisk klassisk Parismotiv? Jo. Her henta frå Paris, 1950, photo by Mark Kauffman.

Det er ikkje alle omsetjingar og omdiktingar til norsk som er norsk, som blir norsk. Og det er synd. Charles Baudelaire skreiv boka Det ondes blomster (= norsk) første gong i 1857. Denne boka blei kanskje den mest vidgjetne diktboka i verdslitteraturen – etter bibelen. Vi opnar da diktversjonen som vi valde frå 2011, gjort på norsk av Kjell Nilsen, og les frå børjan i – franske – Les Fleurs du mal:

Hald fram å lesa Baudelaire

Ver rein, ikkje skiten! er kravet?

Kvinnekampen i Noreg hadde sin avantgarde som ikkje minst sørga for ei almenn røysterett i landet, for hundre år sidan var dette ein gigantisk siger. Ein avantgardisme tenkt for det breie folket, kunne ein leggje til. Merk: Alle er ikkje like, like er dei aldri, og få vil vel nekte for at kvinnekampen hadde sine sjølvstendige og særmerkte personlegdomar…

Føregangskvinner og -menn, kan ein seie. Korleis går det føre seg i kunst og litteratur og musikk med avantgarden?

Hald fram å lesa Ver rein, ikkje skiten! er kravet?

Tranströmer: Samlade dikter

(Vold for lenge sidan): Likar du han (Tranströmer)?
– (Eg sa:) Nei
– Ekeløf? (sa Vold ved eit anna høve. Han spurde også eingong seinare i rikstelefon om Gertrude Stein.)
– (Eg sa, og det var sant om Ekeløf:) Ja

Tomas Tranströmer som yngre.
Kjelde: Bloodaxe Blogs, Poetry Webzine.
Hald fram å lesa Tranströmer: Samlade dikter

Topografien og poesien

Kven har skrive dette under om opphavet sitt og om seg sjølv? Jo, det er ein kjend norsk poet som går sine vegar og gjer gjer opp status og situasjon, Øyvind Rimbereid. Og han fortel:

Poetikk? Ikke presist. Heller: Om det som finnes under skriften min, som motiv og tradisjon, idet diktet slynger seg nedover pc-skjermen. Denne opplyst poetiske mellomverden, som selv forsøker å slynge et lys over en verden der ute, en verden som i mitt tilfelle ofte har handlet om steder, byer, landskap og geografier – konkret og faktuelt, med sin fortid, nåtid og framtid. Kanskje har det blitt slik fordi jeg vokste opp på en høyde i byen, med utsikt fra et loftsrom over hustak, jernbanespor, og de nå revne pipene til hermetikkfabrikkene i østre bydel, Gandsfjorden med en plattform under konstruksjon, og bakenfor det igjen, fjellene bølgende østover. En verden stor nok til å spekulere over eller bare la blikket hvile i. En utsikt mot noe som både tilhører en selv og de andre ukjente, noe fortrolig og utrolig, noe rolig og urolig på samme tid. Eller det kan ha å gjøre med noe så banalt som livet i tegneseriene, de som lå strødd utover på loftsrommet og formidlet lukten av afrikansk jungel, amerikanske stepper, europeiske slagmarker og utenomjordisk kryptonitt. Eller det kan ha å gjøre med reint subjektive sider ved en selv. (…)

Dette er opninga på essayet Om det topografiske diktet og henta frå Øyvind Rimbereids essaybok Hvorfor ensomt leve?, utgjeven i 2006. Deretter skal vi hive oss på og sitere diktpassasjar frå Rimbereids stramme forteljande langdiktbok i fjor, Jimmen

Med slebetauet rett inn på bogtreet
drar Jimmen
så svetten skumme unna reimane
og hovane hans stampe
i den sorpete bakken og det sludde rundt oss,
men det ska gå bra dette, Jimmen
sterke deg, e bare ein liden, rød Mini Morris
et filleuhell
og se koss eg òg drar i tauet, Jimmen
me e jo langt øve halvveis
opp te veien der du ska få eple
og sjåføren skrige någe
der han skyve i døra på Minien
(...)

Utsnittet er teke frå side 47. Og det er eg-personen i boka som bruker Stavanger-dialekt. Det blir skildra ein hest som sleper Mini Morris opp ein bakke. Heile boka opnar kraftig slik:

Høyrer eg no
gode herren
koma nedåt sti
og burtåt stallen mine heimars.
Han mun opna veggar tvo
og ljoset skal då rida stort
med taumar gull
og munnbet sylver.

Skal eg då ved stauren standa
og standa der
til herren med si tunne
og i frakk
og burtåt stauren koma.

(...)

Her møtte vi svært brått ein hest sine tankar, ein indre monolog (med eit heilt anna språk enn dialekt). Desse to siterte utsnitta frå boka representerer altså ein hestekar og ein hest, der Jimmen er hestenamnet. Boka vekslar konsekvent mellom hesten og hestekaren, i ein slags vekselsong.

At karen bruker Stavangerdialekt er ikkje meir enn rett og rimeleg, han er jo frå oljebyen Stavanger og ein del av forfattaren sitt topografiske prosjekt; og den fortalde tida er midt i 1970-åra, då oljealderen hadde byrja og då svært få hestar framleis blei brukte i bymiljø til jobbing.

Så langt så greit? 

At hesten bruker eit arkaisk og versifikatorisk språk i tankane sine er forbløffande. Men han er jo ein hest! kan ein svare, korleis skal hesten elles tenkje og uttrykkje seg. Hesten her bruker ein rest av gammalt norrønt mål, med kasusbøying istaden for streng moderne rekkjefølgje av orda i setninga.

På den måten slepp hesten å artikulere så mange småord; og rytmen, den manande enkle trokéiske rytmen, blir lettare å finne fram til. For å støtte opp om den manande rytmen bruker hesten stavrim á la det norrøne Trymskvida (sjå opninga, omsett): «Vreid var Vingtor/ då han vakna (…)». Jimmen seier (over): Høyrer eg no/ gode herren (…). Og (i neste strofe): Skal eg då ved stauren standa/ (…). Dette er utgamle bokstavrim, nærmast stavrim. 

Meir om tradisjonen: Sjølv om verb-ordet «Høyrer» kjem først hos Jimmen, så er setninga likevel ikkje noko spørsmål. Det same trekket med startverb i forteljinga finn vi – forutan i norrøn poesi – også i tidleg norsk patriotisk poesi før Henrik Wergeland og i mange korte folkeviser og lengre middelalderballadar. Her klipper eg frå tradisjonen:

«Boer jeg paa det høje fjeld,»

… startar Johan Nordahl Brun (f. 1745). Ja, her spør J.N.Brun ikkje

«Flyver vor aand til de hensvundne tider»

… (klipt frå nasjonalsongen «Sønner af Norge»), dette påstår H.A.Bjerrregaard og spør ikkje. Eg trur han.

«Høyre du Åsmund Frægdagjæva»

… , dette frå f.visa er heller ikkje eit spørsmål, men ei formaning om å høyre etter og følgje med. 

Slik kunne vi dynge på med arkaisk ordbruk frå norrøn eller førromantisk tid, og dette kan verke teknisk. Men eg tar eit par stikkprøver til: Ei folkevise seier «Saa ganger jeg meg op i højen loft»: tilsvarande bruker hesten Jimmen i starten av ein indre monolog (s 13) følgjande: Gangar me då/ på deim vegar (…). Heller ikkje her er det eit spørsmål, tvert imot, men lagt trykk på verbet, gjerninga.

Konklusjon: Det litterære diktarspråket hos hesten «Jimmen» er ein del av Øyvind Rimereids førromantiske prosjekt, som han skildra som essay i Hvorfor ensomt leve? Sideopplysning: både Johan Nordahl Brun og dertil H.A.Bjerregaard er relativt populære allsongprodukt framleis. (Ikkje minst Bruns to patriotiske: For Norge, kæmpers fødeland og Jeg tog min nystemte Cithar ihænde). Absolutt konklusjon: Fascinerande å lese korleis ein hest tenkjer når han arbeider.

Ein ny inderleg poesi?

På slutten av poesiåret i fjor var ein kritikar innom tanken at avantgardisten Ingrid Storholmens inderlege kjærleiksdikt i Til kjærlighetens pris var ein slags ny inderleg tendens. Eg trur det var Morten Wintervold i Klassekampen som spurde. Og er, i så fall, Øyvind Rimbereids solide forteljing om ein hest del i den same inderlege tendensen? 

Utan tvil er hest stadig eit populært og ungdommeleg offentleg emne. Likevel må vi tenkje på at temaet hest og arbeid nok er mangelvare i den norske lyrikken. Slik har det lenge vore. Eg trur eg må heilt til futuristen Vladimir Majakovskij for å finne ein vidgjeten skriven samtale mellom menneske og ein arbeidshest. Derimot fekk Noreg i fjor opp det følgjande temaet på samisk: reinen og arbeid hos debutanten Rawdna Carita Eira.

Øyvind Rimbereid har visse sambandsliner til diktboka  Trisyn av Cornelis Jakhelln , og Jimmen rommar både pastisj og heltemot. Men først og fremst er Øyvind Rimbereids siste diktbok eit ektefødt barn av 2000-talet & opningar tilbake til avantgardismen. Den poeten som Rimbereid konkurrerer med, er den store danske systempoeten (frå 1960-talet) Inger Christensen. Alle Rimbereids mange utgangspunkt i dikta er først og fremst positive til vitskapane og det vitskaplege. Dessutan er lysta til å låne frå – og plante om – det klassiske verset der i sterk mon.

Rimbereid ser nok ikkje føre seg at Stavanger-folk skal byrja med arbeidshest i gatene no i 2012. Det er meir det prinsippielle og generelt politiske i menneska sin samforstand med dyr som er ærendet til forfattaren, slik eg les boka.


Note: Dikta, som er siterte frå den patriotiske tradisjonen, har komponerte melodiar og er gjevne att frå 1951-utgåva av Norges melodier, dvs. frå ein lett modernisert skrivemåte i høve til originale oppskrivingar og eldre trykte attgjevingar frå Edvard Griegs unge tid som redaktør.

Ps 14/1-2012: Her er meir stoff rundt Øyvind Rimbereid skilje mellom førromantisk skiten og topografisk lyrikk og ein lyrikk som følgjer den romantisk abstraherande skolen.  Stoff og utlegning om essaya i 2006

Lyset versus ordspelarar og medieskugge

Arvid Torgeir Lie. T.d. forside på: 39 fragment over ein harmonika(2001). Merk: Harmonika kan vere munnspel eller trekkspel.

Dette skal handle om tilrop til – dvs odar til – «den vesle mann og den vesle kvinne». Poeten Arvid Torgeir Lie har gjeve ut ny diktsamling, Mot det ærlege lyset: ordspelarens skygge. Arvid Torgeir Lie møtte eg alt i 1962 på Tokke ungdomsskole i fasen som ”studentlærar” (og eg var nitten). På den tida var det ein godt røynd prosaforfattar i lærar-personalet, det var Aslaug Høydal med sine ferske aktuelle romanar på samvitet, men i tillegg var vi heile 2 ungdomar som straks etter skulle bu seg på den skrivande livsoppgåva, det var Arvid og eg. Og eg var innom Tokke ungdomsskole berre for eitt år, medan Arvid Torgeir Lie, som var frå lokalkommunen (nærmare bestemt bygda Skafså), han tok ein liten strøjobb der i 1962, før han reiste til Oslo. 

Hald fram å lesa Lyset versus ordspelarar og medieskugge

Spørsmål frå redaksjonen til ein avantgardist

Avisfoto frå KV
  • [Om denne publiserte artikkelen: Frå starten av var teksten eit tinga innlegg som eg heldt på seminar om norsk avantgarde; eg svarte på spørsmålet frå Per Bäckstrøm om kvar eg fekk impulsar frå til diktboka mi BOK (1966). Innlegget mitt blei deretter trykt i det omfattande verket Norsk avantgarde, på Novus 2011. Verket er redigert av Per Bäckström og Bodil Børset. På nettstaden bruker eg det meste frå innlegget i Norsk avantgarde. HR]
Hald fram å lesa Spørsmål frå redaksjonen til ein avantgardist

Draumar og gevær

Journalist og poet Asieh Amini
Foto: New Secularism (e-magasin)

Dei første av asylsøkjarane som kom til Kragerø på slutten av 1980-talet, det var fem menn frå Teheran. Og tidleg kom jugoslavar/ Kosova-albanarar og chilenarar. Etter kvart som tiåra gjekk lokalt hos oss, så var det blitt representantar frå eit halvt hundre land som arriverte med usikre miner og blei tilknytta og knytta til mottak og norskopplæring.

Hald fram å lesa Draumar og gevær

Fisken sine planar

Kva er tankane til fisken? Hos Torbjørn Egner har dyra reint saklege tankar om dette å bli etne. Vi møter det i Hakkebakkeskogen og i Egner sin tidleg populære visekunst. Opninga på visa om Lofottorsken er prega også av menneska si nasjonsbyggjing:

En ekte Lofottorsk jeg er, 
for jeg er født i Henningsvær.
Fadderullan dei, fadderullan dei, 
fadderullan dullan dei

Den gang var jeg et torske-egg, 
nå er jeg voksen torsk med skjegg.
Fadderullan dei…….

Nå er jeg selv blitt torskefar, 
og hundre tusen barn jeg har.
Faderullan dei……

Da jeg var lite torskebarn,
jeg passet meg for krok og garn.
Fadderullan dei…….

Jeg gjemte meg for sild og sei,
for alle ville spise meg.
Faderullan dei……

Men nå er jeg blitt stor og slem,
nå er det meg som spiser dem.
Fadderullan dei….
Hald fram å lesa Fisken sine planar