Baudelaire

Eit typisk klassisk Parismotiv? Jo. Her henta frå Paris, 1950, photo by Mark Kauffman.

Det er ikkje alle omsetjingar og omdiktingar til norsk som er norsk, som blir norsk. Og det er synd. Charles Baudelaire skreiv boka Det ondes blomster (= norsk) første gong i 1857. Denne boka blei kanskje den mest vidgjetne diktboka i verdslitteraturen – etter bibelen. Vi opnar da diktversjonen som vi valde frå 2011, gjort på norsk av Kjell Nilsen, og les frå børjan i – franske – Les Fleurs du mal:

Hald fram å lesa Baudelaire

Ver rein, ikkje skiten! er kravet?

Kvinnekampen i Noreg hadde sin avantgarde som ikkje minst sørga for ei almenn røysterett i landet, for hundre år sidan var dette ein gigantisk siger. Ein avantgardisme tenkt for det breie folket, kunne ein leggje til. Merk: Alle er ikkje like, like er dei aldri, og få vil vel nekte for at kvinnekampen hadde sine sjølvstendige og særmerkte personlegdomar…

Føregangskvinner og -menn, kan ein seie. Korleis går det føre seg i kunst og litteratur og musikk med avantgarden?

Hald fram å lesa Ver rein, ikkje skiten! er kravet?

Ville markene då eksplodere?

Ei afrikansk stemme som vil vere fredskapar, skreiv diktet under. Føre Rwanda-massakren i 1994, blir det opplyst. Og er dette diktet ikkje framleis aktuelt for verda vi lever i?

SKOTVEKSLING OVER MARKENE




Så du trur dette er borgarkrig?
Har leoparden to halar?
Dette er Afrika sin verdskrig:
Granatar frå Russland.
Stridsvogner frå Storbritannia.
Gevær frå Sør-Afrika.
Jagarfly frå Frankrike.
Rakettar frå USA.
Strategi frå Kina. 
Kjemikaliar frå uvisst hald.
Kunne det blitt krig utan dette våpenstellet?
Om dei militære var væpna med spyd og piler,
ville markene då eksplodera?
Ville borna stå lemlesta tilbake?

Forfattaren er Patricia Schonstein-Pinnock, ei kvinne som bur i Cape Town. No har Per Olav Kaldestad gjendikta henne og viser til utvalet hennar The Unknown Child (2009). Dikta har mange motiv frå ulike afrikanske land. Forfatteren syner gjennom dikta også styrken i vennskap og kjærleik. Den norske boka har fått tittelen DET UKJENDE BARNET.

Etter både Libya og Mali/Algerie er Afrika drege enda meir inn i analysen av kva som går føre seg i verda. Og afrikanske land må belage seg på vegen som fører inn mellom to djupe grøfter: mellom utbyttande økonomiske stormakter, som ofte er tidlegare koloni-herrar, på den eine sida, og på den andre sida dagens stadig sekteriske, men aukande, terror-krig. Kan hende må dei meir fridomselskande landa av dei gjere det same som Sør-Amerika, samarbeide seg imellom.

Ja, gjendiktaren og forlaget som står for DET UKJENDE BARNET, forlaget MARGbok, slo til i rett tid… Boka finst no i bokhandlarane og i biblioteka.

*

Schonstein-Pinnock blei fødd 1952 i Zimbabwe (Rhodesia), og derifrå flytta ho seinare til Cape Town, Sør-Afrika. Dette blir greit opplyst i boka, som er utstyrt med etterord og med forklåringar til enkelte fakta. Eitt av fleire dikt som er daterte med opplysningane Zimbabwe 2008, er dette teater-aktige:

SEI TIL BROR MIN
Bulawayo, Zimbabwe 2008



Sei til bror min
eg er skinn og bein no.
Leit han opp der i Cape Town,
sei at eg snart ikkje har tak over hovudet
for i mange månader
har eg ikkje hatt pengar til husleige.
Her er ikkje straum.
Vatnet er stengt.
Maten kostar for mykje.
Sei til bror min
at han kjem ikkje til å kjenna meg
for ansiktet mitt er magert.
Eg er eit siv.
Sei til han
at han godt kan senda litt grovt mjøl
eller jamvel litt ris.
Noko lite berre.
Sei til han at me er av same blod.
Han må ikkje gløyma meg.

Jubileums-år sin poesi

Året 2013 er hundreårsjubileum for kvinneleg røysterett i Noreg. Eg sit med ei bok som er skriven av kvinner. Ein lesar som verkeleg har vore interessert i og følgd med på poesi som blei dikta rundt i verda og gjennom mange år, er Hanne Bramnes. Og ho var det som tok initiativ til bokserien «Stemmens kontinent», som Cappelen Forlag har gjeve ut. Hanne Bramnes har vore redaktør for denne serien. Serien har presentert kvinnelege lyrikarar frå alle verdas kantar. Og Bramnes er sjølv ein røynd gjendiktar i tillegg til å vere poet.

Hanne Bramness er gjendiktar for det samla Stemmer i andre hus.

No har Hanne Bramnes gjeve ut eigne gjendiktingar av 11 poetar, med tittelen Stemmer i andre hus. Stemmer – det er både noko personleg, men det er også å ytre seg, tenkjer eg… Interessant er det å sjå poetane plasserte i same band. Den omfangsrike boka på 186 sider kan sjølvsagt også fungere som ein introduksjon til kvar enkelt gode utanlandske poet, inkluderte dei som det alt finst gjendikta større utval av på norsk, i ei heil og separat utgjeving.

Hanne Bramnes, som også er poet sjølv, ho vil vel nytte høvet, det innbiller eg meg, til å uttrykkje seg på ein litt annan måte når ho er gjendiktar, ja kanskje gjere det meir forteljande eller direkte enn poeten er van med å gjere på sitt eige norske diktspråk… Og kanskje kan norsk poesi lære noko av Stemmer i andre hus?

Dei 11 original-forfattarane i boka (ordna etter fødselsår) er:

  • Mirabai
  • Mina Loy
  • Mririda N’ait Attik
  • Denise Leverlov
  • Jane Cooper
  • Kamala Das
  • Frances Horowitz
  • Selima Hill
  • Anne Waldman
  • Frances Presley
  • Teji Grover

Ein kunne sjølvsagt plukke og sitere dikt frå ulike av desse forfattarane, men eg vel å sitere nokre frå over midtvegs i boka, dikt Selima Hill er meister for, og først blir det to dikt som står etter kvarandre på kvar si side i boka:

ARMBÅNDSUR


Hun hører de små nettene inni det tikke
som stjerneløse netter i hemmelige ammunisjonslager

der kvinner med stramme krøllspenner på alle fire
snubler over hverandre i sin iver etter tilgivelse
INGENTING


Fordi hun er utkjørt
og forvirret

og ikke har lyst til å krangle,
og ikke kan snakke

drømmer hun om ingenting
i tusen år

eller det sjukesøstrene muntert kaller
ei uke

Selima Hill, som har uttalt at «ømhet (tenderness) er en enda mer forbudt følelse enn sinne», går vidare i dette diktet her:

HVER KVELD GJØR VI VÅRT BESTE FOR
Å ELSKE DEM


Hver kveld gjør vi vårt beste for å elske dem
og noen av oss gjør det faktisk!
De holder seg hjemme i varme par
og kryper sammen og ser timene gli forbi
som brett med jordbærsyltetøy og jordbærgelé.
og de som ikke gjør det
ser opp til dem som gjør det
og beundrer dem
slik en kan beundre pels
som gir inntrykk av å vite nøyaktig hva den skal.

Dikta av Selima Hill er henta frå boka Gloria: Selected Poems (2008). Dei to neste dikta som eg vel ut av engelske Selima Hill (1945-), dei står etter kvarandre (i Stemmer i andre hus) og er korte. Har ho ikkje også her i det korte ei sterk og direkte røyst, som gjendiktaren tar ut i ei munnleg form? Hanne Bramnes må vere stø i kvardagsengelsk.

GÅ FRA DEM


Gå fra dem.
De må aldri forstyrres.
Mødrene våre hatet alt vi sto for
og det gjør de også.
Ikke smil til dem.
MÅNEN


Den skinner over plenen.
Den skinner for meg.

Jeg vet at den gjør det.
Min mor vet at den ikke gjør det.

Ps 20/1-13

Kva er typisk norsk i dag, vil eg innom. Vi starta denne artikkelen med foto av Stortinget og av gjendiktaren Hanne Bramness. Dette er norsk, så langt. Å gjendikte poesi frå det store utland er norsk. 

Det mest norske i dag er Kon-Tiki, det er (dei verdsomspennande) statsselskapa Statoil og Telenor. (Statoil opererer i seksti land.) På godt og vondt, kan vi seie. Og Karl Marx og Friedrich Engels ville observert og tatt ut begge delar.

Folk har ein uoversiktleg situasjon, men berre dersom ein ser raskt på det. Situasjonen er uoversiktleg fordi borgarskapen, med sine pengar og marknader og sitt lovverk, har komme så sterkt tilbake globalt etter 2. verdskrig i makt og mynde; proletariatet i verda minkar ikkje, men religiøse motsetnader blir haussa opp, og krigar blir førte som ei nesten sjølvsagt sak, om Vesten står bak eller stiller seg bak. Den norske notidige borgarskapen, operativ med statlege aksjar og fond, er av den mest internasjonale sorten og syner seg over alt på kloden med eitt formål: å auke sin eigen styrke… Så dermed skulle situasjonen likevel ikkje vere så uoversiktigtleg?

Vi treng lange dikt

Kort eller langt i poesi? Dei korte dikta er enklare i høve til skriftlege medium (enklare både ved skrivinga og lesinga). Likevel treng verda ikkje berre korte slåande diktformer og påstandar, men også det mest rommelege i uttrykk. Eg vil syne dette ved eit par styrkjande døme frå den pågåande bokhausten. Poeten Anne Bøe har skrive det intense Frostdokumenter, som består av elleve lange dikt. Og etter det første av dei elleve, så kjem diktet ”ormens vei over berget”, der eg siterer den første sida, slik:

Hald fram å lesa Vi treng lange dikt

Leiken er poesinær

Makrell. Foto: Stuertsyndromet

Korleis er det med fiskefangst? I år det er mykje skrei og makrell. Makrellen spelar den einsame hovudrolla i ei ny diktbok, boka ÆÆÅ av Morten Langeland frå Kristiansand. Ho startar med noko som minner både om dialektlån og om jorda si skaping i norrøn eldgammal «Voluspå»-stil:

Hald fram å lesa Leiken er poesinær

Ny rekneskap

Enkelte forfattar verkeleg elskar å ta del i den store debatten, og dei har også mykje å bidra med til debatten og til almenn folke-opplysning. Kjartan Fløgstad har skrive artikkelen Eit sant mirakel . Opphaveleg sto denne artikkelen, som fyller 2 – 3 avissider, i Aftenposten. (Seinare har artikkelen stått i mål-organet Norsk Tidend.) Kva er ærendet hans?

Kjartan Fløgstad dokumenterer den storskogen av nye nynorsk-forfattarar som har dukka opp, fleire og fleire, etter 1960-åra. I dag er dei ein mykje større del av norske forfattarar, desse nynorsk-brukarane, sjølv om det samla talet på forfattarar har auka sterkt. Kjartan Fløgstad har jobba grundig med artikkelen for riksorganet Aftenposten, og byr på både overtydande statistikk frå Ivar Aasen-sentret, på lister med nye forfattarar ved namns nemning og på historiske kunnskapar om samfunnsutviklinga i Noreg. I tillegg har artikkelen eit stort og velformulert engasjement for litteraturen og nynorsken.

Interessante bimotiv i oversikten over litteraturen er den sentrale litterære rolla som nynorskskrivande Profil-forfattarar (frå midten av 1960-åra) har hatt i 10-år og 10-år som kom etter, med folk som Einar Økland, Tor obrestad, Paal-Helge Haugen, Eldrid Lunden og Arvid Torgeir Lie. Vel, her må de berre lese Fløgstad.

For eigen del legg eg til eit døme på debutant frå bokhausten vi er inne i, Marianne Clementine (fødd 1987) med diktboka Bilydar, der hovudtema er kjærleik. Boka har ei ramme og kan samanfattast med den kortaste teksten i boka: “kjærleiken er ingen leik/ for faen”. Til dømes er arr på personane eit motiv, her er arr på eg-personen:

eg trekkjer linjer mellom
skavankane mine 


(ruglehuda. arret på kinnet.
det eine håret på haka)


for å minne kroppen
om at det finst dagar og netter
fulle av tyngdekraft


og at vi
kjenner kvarandre like lite
som forskarane kjenner
Mariannegropa

Ein kan seie at Bilydar handlar om det som Kåte dikt av Christian Refsum (frå i år) ikkje handlar om. Marianne Clementine blir  med på Oslo Internasjonale Poesifestival, arrangementet laurdag 13.okt. kl 16.


Omsette eller gjendikta dikt til nynorsk har tidlegare ikkje vore så velsette hos forlaga, men det kjem seg også her. Medan vi er i gang med bokhausten, vil eg nemne Øystein Vidnes si stivperma omfangsrike gjendikting av Fernando Pessoa, kalt: “Alberto Caeiros Poesi”. Her er ein mediterande smakebit av Caeiro/Pessoa:

EG HAR ALDRI skjønt at det går an å tenkje på ein solnedgang
som trist.
Det måtte vere fordi ein solnedgang ikkje er ein soloppgang.
Men om det er ein solnedgang, korleis kunne det ha vore
ein soloppgang?

Ny kanon

Ei ny utgåve av Nordahl Griegs samla dikt er komme ut 2011 og såleis tilgjengeleg.

Norske 22.juli-tekstar blir brukte til felleskap og brei allsong. Her er ei liste over dikt som liknar på byrjing av ein ny ka’non for nasjonen:

– «Til Ungdommen» (Nordahl Grieg)

– «Mitt lille land» (Ole Paus). Sjå tekst nedover artikkelen, mot slutten.

– «Barn av regnbuen» (Lillebjørn Nilsen etter Peter Seegers amerikanske original)

– «Sommerfuggel i vinterland» (Halfdan Sivertsen). Det følgjande:

Æ så dæ i går på gata, da byen lå kald og stor.
Æ så du va ny i livet, og æ så du va ny i nord.
Og mora di bar en koffert, med alt det ho eide i.
Og du gikk å bar på hennes drøm om en gang å få bli fri.


Og du ga mæ et smil
Sommerfuggel i vinterland.
Ingen får ta fra dæ
fargan du viste mæ.
Å, må drømmen du bær bli sann.
Sommerfuggel i vinterland


Og mora di bær på minnan om alt det ho har forlatt.
Ho vet ikke om ho ser igjen, han som de tok ei natt.
Nu hold ho dæ fast i handa, så gjør ho dæ varm og go.
Ho håpa du e velkommen hit, så såran engang skal gro.


Og du ga mæ et smil
Sommerfuggel i vinterland
Ingen får ta fra dæ
fargan du viste mæ.
Å, må drømmen du bær bli sann.
Sommerfuggel i Vinterland


Æ håpe vi tar imot dæ, æ håpe du slæpp å frys.
Æ vet du kan gi oss farge, og latter og liv og lys.
Æ så dæ i går på gata, da byen lå kald og stor.
Og æ så du va ny i livet, og æ så du va ny i nord.


Og du ga mæ et smil
Sommerfuggel i vinterland
Ingen får ta fra dæ
fargan du viste mæ.
Å, må drømmen du bær bli sann.
Sommerfuggel i Vinterland




(Versjon henta frå bok - 1995)

Å formidle poesi

Alt, også dikt, kan søkjast etter ved hjelp av få ord på nettet, eit enkeltdikt kan slik bli tatt fram ved festleg høve. Somme dikt blir brukte og heidra om og om igjen. Og dei blir heller aldri utslitne, ser det ut til for meg. Poeten Emil Boyson har skrive eitt av dei uslitelege små – . Han utgav dette diktet om vatn og kjærleik eit stykke ut i livet. Eg vil nok også påstå at han er heldig med tittelen han valde:

Hald fram å lesa Å formidle poesi

Kva blir det til?

Charlotte Riise si forside med tittelen på dikta, Eg treng tid til å sakna deg, i den blå ballongen.

Vi snakkar om menneskelivet her. Kontrasten mellom ting som endrar seg mykje og kanskje overraskande brått og andre ting som nesten ikkje flyttar seg. Denne kontrasten må ein leve med, pluss må ein leve seg betre inn i og handtere. På dette planet er det at poesien er så dyktig til å spore opp og trekkje fram kva som er kva. Eit innleiande dikt (berre side 9) i ei diktbok frå 2012, bretter seg ut slik:

Hald fram å lesa Kva blir det til?